نقش عنصر روی در پیش دیابت؛ آیا کمبود روی می‌تواند قند خون را بدتر کند؟

پیش دیابت یکی از هشدارهای جدی بدن پیش از ابتلا به دیابت نوع دو است؛ وضعیتی که در آن قند خون بالاتر از حد طبیعی قرار دارد اما هنوز به محدوده دیابت نرسیده است. بسیاری از افراد در این مرحله هیچ علامت مشخصی ندارند و به همین دلیل ممکن است سال ها بدون آگاهی از مشکل خود زندگی کنند. در حالی که اگر پیش دیابت به موقع شناسایی و کنترل نشود، خطر ابتلا به دیابت، بیماری های قلبی و مشکلات عروقی به شکل قابل توجهی افزایش پیدا می کند.

در سال های اخیر توجه پژوهشگران علاوه بر رژیم غذایی و سبک زندگی، به نقش ریزمغذی ها نیز جلب شده است. یکی از مهم ترین این ریزمغذی ها، عنصر روی است که در تنظیم قند خون و عملکرد انسولین نقش مستقیم دارد. در ادامه به بررسی ارتباط میان روی و پیش دیابت بر اساس نتایج یک مطالعه علمی می پردازیم.

پیش دیابت چیست و چرا اهمیت دارد؟

پیش دیابت زمانی رخ می دهد که سطح قند خون بالاتر از حد طبیعی است، اما هنوز معیارهای تشخیص دیابت کامل را ندارد. این وضعیت اغلب با دو شاخص شناخته می شود:

• اختلال قند خون ناشتا
• اختلال تحمل گلوکز

در هر دو حالت، بدن در استفاده درست از انسولین دچار مشکل شده است. به طور معمول در این مرحله مقاومت به انسولین در عضلات یا کبد ایجاد می شود. یعنی سلول ها به اندازه کافی به انسولین پاسخ نمی دهند و در نتیجه قند بیشتری در خون باقی می ماند.

شیوع پیش دیابت در جهان رو به افزایش است و میلیون ها نفر را درگیر کرده است. در ایران نیز آمارها نشان می دهند درصد قابل توجهی از بزرگسالان در این مرحله قرار دارند. اهمیت این وضعیت از آن جهت است که بخش زیادی از مبتلایان، در صورت بی توجهی، طی چند سال به دیابت نوع دو مبتلا می شوند.

سبک زندگی؛ نخستین خط دفاع در برابر پیش دیابت

پژوهش ها نشان داده اند مهم ترین عوامل ایجاد پیش دیابت عبارتند از:

• رژیم غذایی پرکالری و سرشار از قندهای ساده
• اضافه وزن و چاقی
• کم تحرکی

اصلاح سبک زندگی نخستین و موثرترین توصیه برای جلوگیری از پیشرفت پیش دیابت است. حتی کاهش وزن در حد پنج درصد وزن اولیه بدن می تواند تاثیر قابل توجهی بر بهبود قند خون داشته باشد.

از جمله توصیه های مهم تغذیه ای می توان به این موارد اشاره کرد:

• پیروی از الگوی غذایی مدیترانه ای
• افزایش مصرف فیبر از سبزی ها، میوه ها و غلات کامل
• دریافت پروتئین کافی
• کاهش مصرف نوشیدنی های شیرین و خوراکی های قندی

با این حال، نقش ریزمغذی ها مانند ویتامین ها و مواد معدنی در بسیاری از موارد کمتر مورد توجه قرار گرفته است. یکی از این مواد معدنی مهم، روی است.

چرا عنصر روی برای تنظیم قند خون مهم است؟

روی یکی از عناصر ضروری برای بدن است که در صدها واکنش سلولی نقش دارد. این ماده معدنی به شکل مستقیم در موارد زیر دخالت دارد:

• تولید، ذخیره و ترشح انسولین در لوزالمعده
• عملکرد درست گیرنده های انسولین در سلول ها
• کاهش استرس اکسیداتیو و التهاب، که هر دو در مقاومت به انسولین نقش دارند

به همین دلیل، اختلال در سطح روی بدن می تواند تعادل قند خون را بر هم بزند.

بررسی علمی ارتباط روی و پیش دیابت

در یک مطالعه مروری، پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی مجموعه ای از تحقیقات پیشین را بررسی کردند تا رابطه میان وضعیت روی بدن و پیش دیابت را روشن تر کنند.

در این نوع مطالعات، نتایج پژوهش های مختلف کنار هم قرار می گیرد تا الگوهای مشترک شناسایی شود. در این بررسی، مطالعاتی تحلیل شده اند که به موضوعات زیر پرداخته بودند:

• نقش روی در متابولیسم گلوکز
• تاثیر روی بر عملکرد انسولین
• ارتباط سطح روی خون با پیش دیابت
• تاثیر دریافت غذایی یا مکمل روی بر قند خون

یافته های مهم درباره روی و پیش دیابت

1. کمبود یا دریافت بیش از حد روی هر دو مشکل ساز هستند

نتایج نشان دادند که هم کمبود روی و هم مصرف بیش از اندازه آن می تواند وضعیت قند خون را بدتر کند. تعادل در دریافت این عنصر اهمیت زیادی دارد.

2. اختلال در انتقال روی هنگام بالا رفتن قند خون

وقتی قند خون از حد طبیعی بالاتر می رود، عملکرد ناقل های روی در بدن دچار اختلال می شود. این موضوع می تواند باعث شود:

• جذب روی در روده کاهش یابد
• دفع روی از بدن بیشتر شود

در نتیجه، کمبود روی تشدید شده و کنترل قند خون دشوارتر می شود. این وضعیت یک چرخه معیوب ایجاد می کند که پیش دیابت را به سمت دیابت سوق می دهد.

3. تاثیر مکمل روی بر عملکرد انسولین

در برخی مطالعات بررسی شده، مصرف مکمل روی با بهبود شاخص های قند خون همراه بوده است. از جمله اثرات گزارش شده می توان به این موارد اشاره کرد:

• بهبود عملکرد سلول های بتا در لوزالمعده (سلول های تولید کننده انسولین)
• بهبود حساسیت به انسولین
• بهبود وضعیت چربی خون

این تغییرات می توانند خطر پیشرفت پیش دیابت به دیابت نوع دو را کاهش دهند.

پیش دیابت چگونه باعث تشدید کمبود روی می شود؟

بر اساس نتایج این بررسی، ورود بدن به مرحله پیش دیابت خود می تواند سطح روی را کاهش دهد. در این وضعیت:

• جذب روی از روده کمتر می شود
• بازجذب روی در کلیه کاهش می یابد

در نتیجه، بدن با کمبود روی بیشتری روبه رو می شود و این کمبود نیز به نوبه خود کنترل قند خون را سخت تر می کند.

آیا باید مکمل روی مصرف کنیم؟

یافته های این پژوهش نشان می دهند حفظ سطح مناسب روی در بدن می تواند بخشی از راهبردهای پیشگیری از دیابت باشد. با این حال چند نکته مهم وجود دارد:

• مصرف خودسرانه مکمل روی توصیه نمی شود
• مقدار زیاد روی می تواند عوارضی مانند تهوع، اختلال گوارشی و تداخل با جذب سایر مواد معدنی ایجاد کند
• بهترین راه، دریافت روی از طریق رژیم غذایی متعادل شامل گوشت، حبوبات، مغزها و غلات کامل است

در صورت نیاز به مکمل، تصمیم گیری باید با نظر پزشک و بر اساس آزمایش های لازم انجام شود.

جمع بندی

پیش دیابت مرحله ای قابل برگشت است، به شرطی که به موقع شناسایی و مدیریت شود. در کنار اصلاح رژیم غذایی، کاهش وزن و افزایش فعالیت بدنی، توجه به ریزمغذی هایی مانند روی نیز می تواند در کنترل بهتر قند خون نقش داشته باشد.

پژوهش ها نشان می دهند تعادل سطح روی در بدن با عملکرد بهتر انسولین و کاهش خطر پیشرفت به دیابت ارتباط دارد. بنابراین، توجه به کیفیت تغذیه و در صورت نیاز بررسی سطح روی، می تواند گامی موثر در مسیر پیشگیری از دیابت نوع دو باشد.

نتایج این پژوهش در مجله تخصصی غدد درون ریز و متابولیسم ایران منتشر شده است؛ نشریه ای که به انتشار مطالعات علمی در زمینه بیماری های متابولیک می پردازد.